धरान, नेपाली समाजमा मनाइने विभिन्न जात्रा तथा पर्वमध्ये गाईजात्रा धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले विशिष्ट पर्वका रूपमा परिचित छ।

विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा मनाइने यो पर्व दिवंगत आफन्तको सम्झना, आत्माको शान्तिको कामना तथा शोकमा रहेका परिवारलाई भावनात्मक रूपमा सान्त्वना दिने परम्परासँग जोडिएको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार गाईजात्रामा अघिल्लो वर्ष दिवंगत भएका परिवारका सदस्यको सम्झनामा मानिसहरू गाई वा गाईको प्रतीकसहित नगर परिक्रमा गर्छन्। 

गाईजात्रा किन मनाइन्छ ?

धार्मिक मान्यताअनुसार गाईलाई पवित्र प्राणीका रूपमा लिइन्छ। गाईजात्राका दिन दिवंगत व्यक्तिको सम्झनामा गाईको प्रतीक बनाएर वा बालबालिकालाई गाईको भेषमा सजाएर नगर परिक्रमा गराउने चलन छ। गाईले मृतात्मालाई परलोकको यात्रामा सहयोग गर्ने धार्मिक विश्वाससमेत रहेको पाइन्छ। 

गाईजात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। यो मृत्यु र जीवनलाई स्वीकार गर्ने, शोकलाई सामूहिक रूपमा बाँड्ने र दुःखमा रहेका परिवारलाई समाजको साथ रहेको अनुभूति गराउने पर्व पनि हो।

प्रताप मल्लसँग जोडिएको इतिहास

गाईजात्राको प्रचलित इतिहास काठमाडौंका तत्कालीन राजा प्रताप मल्लसँग जोडिन्छ। किंवदन्तीअनुसार उनका छोराको निधनपछि रानी शोकमा डुबेकी थिइन्। रानीलाई संसारमा मृत्यु र वियोग सबैले भोग्नुपर्छ भन्ने बुझाउन राजाले मृतकका परिवारलाई गाईको प्रतीकसहित जात्रा निकाल्न लगाए। त्यसपछि रानीलाई हँसाउन हास्य तथा व्यंग्यात्मक कार्यक्रमसमेत प्रस्तुत गरिएको र त्यही परम्परा क्रमशः गाईजात्राका रूपमा विकसित भएको विश्वास गरिन्छ। 

यद्यपि गाईजात्रासँग सम्बन्धित परम्पराको इतिहास प्रताप मल्लभन्दा अघिसम्म पुग्ने उल्लेख पनि पाइन्छ। केही ऐतिहासिक स्रोतहरूले करिब ६ सय वर्षअघिको ‘सायात’ परम्पराको चर्चा गर्छन् भने प्रताप मल्लको पालामा यसको विधि र स्वरूप थप व्यवस्थित भएको मानिन्छ। 

हास्य–व्यंग्यको विशेष पर्व

गाईजात्राको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता हास्य र व्यंग्य हो। शोकको पर्व भए पनि यस दिन समाजका विकृति, विसंगति, राजनीतिक गतिविधि तथा सामाजिक बेथितिमाथि व्यंग्य गर्ने परम्परा विकसित भएको छ। अहिले गाईजात्राका अवसरमा सडक प्रदर्शन, प्रहसन, नाटक, व्यंग्यात्मक कार्यक्रम तथा सञ्चारमाध्यममार्फत विभिन्न विषयमा हास्यव्यंग्य प्रस्तुत गरिन्छ। 

यस अर्थमा गाईजात्रा नेपाली समाजमा सत्तालाई प्रश्न गर्ने, सामाजिक विकृतिमाथि चोटिलो टिप्पणी गर्ने र कठिन विषयलाई हास्यका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने सांस्कृतिक अवसरसमेत बनेको छ।

संस्कृतिको संरक्षण आवश्यक

आधुनिक समयमा गाईजात्राको हास्यव्यंग्य पक्ष निकै लोकप्रिय भए पनि यसको मूल धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष ओझेलमा पर्न नदिन आवश्यक छ। दिवंगत आफन्तको सम्झना, मृत्युबोध, सामूहिक शोक, धार्मिक आस्था, परम्परागत भेषभूषा, नृत्य र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू गाईजात्राका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

त्यसैले गाईजात्रालाई केवल ‘हास्यव्यंग्यको पर्व’का रूपमा बुझ्नु यसको मौलिकता र गहिराइलाई सीमित गर्नु हो। यो मृत्युको पीडालाई स्वीकार गर्दै जीवनलाई निरन्तरता दिने नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।

आजको सन्दर्भमा गाईजात्रा

समयसँगै गाईजात्राको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ। परम्परागत धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिसँगै आधुनिक सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मले यसको हास्यव्यंग्य पक्षलाई अझ व्यापक बनाएका छन्।

तर व्यंग्यका नाममा व्यक्तिगत चरित्रहत्या, घृणा, अपमान वा असंवेदनशील अभिव्यक्तिभन्दा सामाजिक सुधार र सकारात्मक चेतना जगाउने व्यंग्य गाईजात्राको मौलिक भावनासँग बढी मेल खान्छ।

अन्ततः गाईजात्रा नेपाली समाजको एउटा यस्तो अनुपम पर्व हो, जहाँ आँसु र हाँसो, मृत्यु र जीवन, शोक र उत्सव एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। दिवंगत आफन्तप्रतिको सम्मानसँगै समाजका विकृति र विसंगतिमाथि व्यंग्य गर्ने यो परम्परा नेपाली सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

गाईजात्राको मूल सन्देश यही हो - "दुःखलाई एक्लै बोकेर होइन, समाजसँग बाँडेर जीवनलाई अघि बढाउनु।"