धरान, हिन्दू धर्मावलम्बीहरुको महत्वपूर्ण पर्व नाग पञ्चमी आज देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ।

प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नाग पञ्चमीमा नाग तथा सर्पको पूजा गरी घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने, दूध, दही अक्षता, फूल, दुबो तथा प्रसाद चढाउने परम्परा छ।

नाग पञ्चमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई प्रकृति, पर्यावरण, कृषि, लोकविश्वास र सामाजिक सँस्कृतिसँग समेत जोडिएको पर्वका रुपमा लिइन्छ।

धार्मिक महत्व

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार नागलाई भगवान् शिवका आभूषण तथा भगवान् विष्णुको शेषनागसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। भगवान् शिवको गलामा नाग रहनु र भगवान् विष्णु शेषनागमाथि शयन गर्ने धार्मिक कथाले नागको विशेष आध्यात्मिक महत्व रहेको जनाउँछ।

नाग पञ्चमीका दिन नागदेवताको पूजा गरेमा नागको भयबाट मुक्ति मिल्ने, घरपरिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने तथा प्राकृतिक विपत्तिबाट रक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ। कतिपय स्थानमा नागदेवतालाई वर्षा, उर्वरता र भूमिगत जलसँग समेत सम्बन्धित देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ।

ऐतिहासिक तथा पौराणिक पक्ष

नाग पूजा दक्षिण एसियाको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामध्ये एक मानिन्छ। वैदिक तथा पौराणिक साहित्यमा नाग, सर्प र नागवंशसँग सम्बन्धित अनेक प्रसङ्ग पाइन्छन्। महाभारत तथा विभिन्न पुराणहरूमा शेषनाग, वासुकी, तक्षक, कर्कोटक लगायतका नागहरूको वर्णन गरिएको छ।

समुद्रमन्थनको कथामा वासुकी नागलाई मन्थनको डोरीका रूपमा प्रयोग गरिएको प्रसङ्ग पनि हिन्दू धार्मिक परम्परामा प्रसिद्ध छ। यस्ता धार्मिक आख्यानहरूले नागलाई केवल सर्पका रूपमा नभई शक्ति, संरक्षण र प्रकृतिसँग जोडिएको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

वैज्ञानिक महत्व

वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा सर्प पारिस्थितिक प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। विशेषगरी मुसा तथा अन्य साना जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न सर्पले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले कृषि क्षेत्रमा बाली नोक्सान गर्ने मुसाको संख्या घटाउन अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

त्यसैले नाग पञ्चमीलाई सर्पप्रति अन्धविश्वास बढाउने पर्वका रूपमा मात्र नभई सर्प तथा जैविक विविधताको संरक्षणबारे जनचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।

तर वैज्ञानिक दृष्टिकोणले सर्पलाई दूध खुवाउनु आवश्यक वा प्राकृतिक व्यवहार भने होइन। सर्पको प्राकृतिक आहार र शारीरिक संरचनालाई ध्यानमा राख्दै पूजा गर्दा पनि सर्पलाई समात्ने, दुःख दिने वा जबर्जस्ती दूध खुवाउने कार्य गर्नु उचित हुँदैन।

सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व

नाग पञ्चमीले नेपाली समाजमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक एकताको भावनालाई पनि बलियो बनाउँदै आएको छ। गाउँदेखि शहरसम्म घरको ढोकामा नागको तस्वीर टाँस्ने, पूजा गर्ने र परिवारका सदस्यसँगै धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने चलन छ।

नेपालका विभिन्न समुदाय र भूगोलमा नाग पञ्चमी मनाउने तरिका फरक–फरक भए पनि यसको मूल भावना प्रकृति, नागदेवता र धार्मिक आस्थाप्रतिको सम्मानमा केन्द्रित छ। कतिपय स्थानमा नाग पोखरी, नागस्थान तथा मन्दिरमा विशेष पूजा तथा मेला आयोजना गरिन्छ।

कृषि र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध

नेपाल कृषि प्रधान समाज भएकाले वर्षा र खेतीपातीसँग सम्बन्धित पर्वहरूको विशेष महत्व छ। नाग पञ्चमी वर्षायाममा पर्ने भएकाले पनि यस पर्वको सम्बन्ध पानी, जमिन, उर्वरता र कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको पाइन्छ।

सर्पले खेतबारीमा हुने मुसा तथा अन्य हानिकारक जीव नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने भएकाले किसानको जीवनमा पनि यसको अप्रत्यक्ष महत्व छ। यस अर्थमा परम्परागत नागपूजाभित्र प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मानको सांस्कृतिक सन्देशसमेत भेटिन्छ।

अन्धविश्वासभन्दा संरक्षणको सन्देश

परम्परा र धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै नाग पञ्चमीलाई आधुनिक वैज्ञानिक चेतनासँग जोड्नु आवश्यक छ। सबै सर्प विषालु हुँदैनन् र सर्प देख्नेबित्तिकै मार्ने प्रवृत्तिले जैविक विविधतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

सर्प देखिएमा सुरक्षित दूरी कायम गर्ने, नसमात्ने र नमार्ने तथा आवश्यक परे सम्बन्धित वन्यजन्तु उद्धार निकाय वा स्थानीय अधिकारीलाई खबर गर्ने व्यवहार अपनाउनु उचित हुन्छ।

यसरी हेर्दा नाग पञ्चमी धार्मिक आस्था र परम्पराको निरन्तरता मात्र होइन, प्रकृति, जैविक विविधता र मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्वको सन्देश दिने अवसर पनि बन्न सक्छ।

नाग पञ्चमीले धार्मिक विश्वासलाई सम्मान गर्दै प्रकृति र जीवजन्तुप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरणा देओस्—यही यस पर्वको आधुनिक सन्देश बन्न सक्छ।